Het korte antwoord
Parafraseren betekent iets in andere woorden zeggen zonder de betekenis te veranderen. In een verslag, essay of scriptie geef je zo weer wat een auteur schrijft, in je eigen woorden en met je eigen zinsbouw. Er staan geen aanhalingstekens omheen, maar er hoort altijd een verwijzing bij: de woorden zijn van jou, het idee is van de auteur.
Zoek je de betekenis in een gesprek, zoals bij actief luisteren? Dan gaat het om kort terugzeggen wat de ander vertelde. Dat staat onderaan in parafraseren als gesprekstechniek.
Parafraseren, citeren en samenvatten
Volgens De APA-richtlijnen uitgelegd, de handleiding die veel Nederlandse hogescholen gebruiken, is citeren het letterlijk overnemen van tekst en parafraseren het weergeven van een deel van de tekst in eigen woorden. In beide gevallen is een verwijzing verplicht. De handleiding geeft geen regels voor hoeveel je mag citeren of parafraseren, maar wel een richtlijn: een citaat of parafrase ondersteunt je eigen tekst en vervangt die niet.
| Citaat | Parafrase | Samenvatting | |
|---|---|---|---|
| Wat je overneemt | De exacte woorden | De inhoud van één passage | De hoofdzaken van een langere tekst |
| Aanhalingstekens | Ja | Nee | Nee |
| Lengte | Precies het origineel | Ongeveer het origineel | Veel korter |
| Verwijzing in APA | (Bakker, 2023, p. 14) | (Bakker, 2023) | (Bakker, 2023) |
| Gebruik het als | De formulering zelf ertoe doet | Het idee telt, niet de woorden | Je een hele bron kort wilt weergeven |
APA Style raadt studenten aan om vaker te parafraseren dan letterlijk te citeren. Een parafrase laat zien dat je de bron begrijpt en past beter in je eigen betoog. Citeer vooral als de precieze formulering belangrijk is, bijvoorbeeld een definitie, een wetstekst of een opvallende uitspraak.
Parafraseren in vijf stappen
- Lees de passage tot je hem begrijpt. Lees ook de zinnen ervoor en erna. Wat is de kern? Kun je die in één zin aan een studiegenoot uitleggen?
- Leg de bron weg. Klap het boek dicht of sluit het tabblad. Zolang je naar de tekst kijkt, ga je de zinnen van de auteur naschrijven.
- Schrijf de kern op uit je hoofd. Gebruik je eigen woorden en je eigen zinsbouw. Begin bijvoorbeeld bij een ander punt dan de auteur, of maak van één lange zin er twee.
- Vergelijk met het origineel. Klopt de betekenis nog? Staan er nog opvallende woordgroepen van de auteur in? Vakbegrippen mag je houden; die hebben vaak geen goed alternatief.
- Zet de verwijzing erbij. Meteen, niet later. In APA is dat auteur en jaartal, en de bron komt in je literatuurlijst.
Een uitgewerkt voorbeeld
De bron hieronder is verzonnen voor deze gids, net als de auteur. Zo zie je de stappen zonder dat het om een echte tekst gaat.
De oorspronkelijke tekst
“Studenten die hun studie combineren met een bijbaan van meer dan zestien uur per week, halen in het eerste jaar gemiddeld minder studiepunten. Het verschil wordt kleiner naarmate de werktijden beter aansluiten op het rooster.” (Bakker, 2023, p. 14)
Versie 1: te dicht bij de bron
Studenten die hun opleiding combineren met een baantje van meer dan zestien uur per week, halen in het eerste jaar gemiddeld minder punten. Het verschil wordt kleiner als de werktijden beter passen bij het rooster (Bakker, 2023).
Dit is geen parafrase. De zinsbouw en de volgorde zijn die van Bakker, alleen “studie”, “bijbaan” en “studiepunten” zijn vervangen. Ondanks de verwijzing presenteer je hier de formulering van een ander als de jouwe. Een docent ziet dat vaak meteen.
Versie 2: een goede parafrase
Werken naast je studie hoeft niet ten koste te gaan van je resultaten, maar de hoeveelheid uren telt. Bakker (2023) laat zien dat eerstejaars die meer dan zestien uur per week werken minder studiepunten halen, en dat dit verschil afneemt wanneer hun werktijden rekening houden met het lesrooster.
Een eigen zinsbouw, een eigen opening en een eigen volgorde. De vakterm “studiepunten” en het getal zestien blijven staan, want die zijn de inhoud. De verwijzing staat aan het begin, zodat duidelijk is waar de parafrase begint.
Versie 3: met je eigen bijdrage
Bakker (2023) laat zien dat eerstejaars die meer dan zestien uur per week werken minder studiepunten halen, al wordt dat verschil kleiner als de werktijden aansluiten op het rooster. Voor deze opleiding, waar de praktijkdagen elk blok verschuiven, is dat precies het knelpunt.
De eerste zin is de parafrase met verwijzing. De tweede zin is jouw eigen analyse en heeft geen verwijzing nodig. Zo gebruik je een bron zoals bedoeld: als steun voor je eigen betoog.
Zo verwijs je naar een parafrase
In APA, de stijl die veel Nederlandse en Vlaamse opleidingen vragen, verwijs je met de achternaam van de auteur en het jaartal. Dat kan op twee manieren:
- Tussen haakjes: … minder studiepunten halen (Bakker, 2023).
- In de lopende tekst: Bakker (2023) laat zien dat …
Een paginanummer is bij een parafrase niet verplicht. Volgens APA Style mag je het wel toevoegen als het de lezer helpt de passage terug te vinden in een lang of ingewikkeld werk, zoals (Bakker, 2023, p. 14). Baseer je een hele alinea op één bron, dan raadt De APA-richtlijnen uitgelegd aan om de verwijzing niet na elke zin te herhalen, maar aan het begin duidelijk te maken waar de parafrase op leunt.
De volledige regels, ook voor twee of meer auteurs en voor de literatuurlijst, staan in APA-bronvermelding.
Wanneer is een parafrase plagiaat?
De Universiteit Utrecht en de Radboud Universiteit noemen het parafraseren van teksten zonder (deugdelijke of adequate) verwijzing allebei als vorm van plagiaat. Een parafrase moet herkenbaar zijn, zodat niet de indruk ontstaat dat het om je eigen gedachten gaat. In de praktijk gaat het op drie manieren mis:
- Geen verwijzing. Het idee komt van een ander, maar je noemt de bron niet. Dit is de meest voorkomende vorm, en de makkelijkste om te herstellen.
- Te dicht bij het origineel. Zoals versie 1 hierboven: de bron met synoniemen. Ook met verwijzing blijft dit een probleem, omdat de formulering niet van jou is. In het Engels heet dit patchwriting (in het Engels).
- Vertaald zonder verwijzing. Een Engelse bron in het Nederlands weergeven is ook parafraseren, en heeft dus ook een verwijzing nodig.
Twijfel je of een passage nog te veel op de bron lijkt? Laat de tekst door een plagiaat checker lopen. Die laat per zin zien welke bron overeenkomt. Let wel: een parafrase die nog maar weinig letterlijke overeenkomsten heeft, kan voor een lezer toch te dicht bij de bron zitten en als plagiaat worden gezien. Vergelijk dus altijd zelf met het origineel. Meer achtergrond vind je in is parafraseren plagiaat? (in het Engels)
Parafraseertools en AI
Er zijn veel online tools die een tekst voor je herschrijven, en ook ChatGPT doet dat als je erom vraagt. Wees daar eerlijk over, tegenover jezelf en je docent:
- De bron blijft de bron. Een tool verandert de woorden, niet de herkomst van het idee. De verwijzing naar de oorspronkelijke auteur blijft dus nodig.
- Het is niet jouw formulering. Een herschreven tekst van een tool inleveren als je eigen werk kan onder de AI-regels van je instelling vallen. Radboud bijvoorbeeld beschouwt AI-tekst die je als eigen werk presenteert als fraude, en staat AI-tools alleen toe als de docent dat goedkeurt en je het vermeldt.
- Je leert er niets van. Parafraseren is een manier om een bron echt te begrijpen. Dat voordeel verdwijnt als een tool het voor je doet.
Wil je een tool gebruiken om je eigen tekst te verbeteren, check dan eerst de regels van je vak. Meer hierover staat in is QuillBot plagiaat? (in het Engels)
Parafraseren als gesprekstechniek
In gesprekken, bijvoorbeeld bij een interview, een coachgesprek of in de zorg, betekent parafraseren iets anders: je zegt kort en in je eigen woorden terug wat de ander net vertelde. Het hoort bij actief luisteren, samen met samenvatten en doorvragen.
Het handboek van het Language Centre van de Rijksuniversiteit Groningen noemt drie doelen. Door kort de belangrijkste elementen uit het verhaal van je gesprekspartner weer te geven, laat je weten dat je luistert, ga je na of je de ander goed begrepen hebt en geef je je gesprekspartner een helderder beeld van wat er aan de hand is.
Een voorbeeld:
Medestudent: “Ik heb drie deadlines in dezelfde week en mijn groepje reageert niet op de app.”
Jij: “Dus je hebt drie deadlines in één week en je groepje reageert niet?”
Een paar tips:
- Houd het kort. Een parafrase is één zin, geen nieuwe uitleg.
- Gebruik je eigen woorden. Letterlijk herhalen klinkt als een echo.
- Geef nog geen advies of oordeel. Eerst checken of je het goed begrepen hebt.
- Begin bijvoorbeeld met “Dus …”, “Als ik je goed begrijp …” of “Je bedoelt …”, en laat ruimte voor een correctie.
Wat beide betekenissen gemeen hebben: je laat zien dat je de ander begrepen hebt, zonder te doen alsof diens woorden of ideeën van jou zijn.