Krótka odpowiedź
Parafraza to wyrażenie cudzej wypowiedzi innymi słowami, z zachowaniem jej sensu. W pracy zaliczeniowej czy dyplomowej poprawna parafraza musi spełniać dwa warunki naraz: słowa i budowa zdania są twoje, a źródło jest podane w przypisie. Bez któregoś z nich parafraza staje się plagiatem.
Parafraza w szkole i na studiach
Słowo „parafraza” spotkasz w trzech sytuacjach i za każdym razem znaczy trochę co innego.
Na lekcji polskiego
W literaturze parafraza to swobodne przetworzenie istniejącego utworu, które zachowuje jego sens albo temat. Klasycznym przykładem jest „Psałterz Dawidów” Jana Kochanowskiego, czyli parafraza biblijnych psalmów. W szkole podstawowej parafrazy uczy się na przykładzie przeróbek znanych tekstów: lekcja „Parafrazujemy teksty” na Zintegrowanej Platformie Edukacyjnej zestawia baśń z jej przeróbką, opowiadaniem „Śpiąca królewna” Sławomira Mrożka. W takim tekście czytelnik ma rozpoznać pierwowzór, więc nikt nie dodaje przypisu.
W rozmowie
Parafrazujesz, gdy mówisz „czyli chodzi ci o to, że…” i powtarzasz po swojemu, co usłyszałeś. Tak sprawdzasz, czy dobrze zrozumiałeś rozmówcę.
W pracy naukowej
Tu parafraza to sposób korzystania ze źródła: przedstawiasz myśl autora własnymi słowami i podajesz, skąd ją wziąłeś. Ten poradnik dotyczy głównie tego znaczenia, bo właśnie przy nim łatwo o plagiat.
Parafraza, cytat i streszczenie
Wszystkie trzy korzystają ze źródła i wszystkie trzy wymagają przypisu. Różni je to, czyje są słowa.
| Forma | Na czym polega | Kiedy jej użyć |
|---|---|---|
| Cytat | Dosłowne słowa autora w cudzysłowie, z numerem strony. | Gdy liczy się dokładne brzmienie: definicja, przepis, zdanie, które analizujesz. |
| Parafraza | Jedna konkretna myśl autora, twoimi słowami, mniej więcej tej samej długości. | Gdy potrzebujesz treści, a nie brzmienia. To najczęstszy przypadek. |
| Streszczenie | Główna myśl dłuższego fragmentu albo całej pracy, w kilku zdaniach. | Gdy wystarczy ogólny wniosek, bez szczegółów. |
Jak napisać parafrazę w pięciu krokach
- Przeczytaj fragment, aż go zrozumiesz. Jeśli nie umiesz go wytłumaczyć koledze, nie jesteś jeszcze gotowy do parafrazy. Sprawdź nieznane pojęcia.
- Zamknij źródło. Odłóż książkę albo zamknij kartę. Ten krok najczęściej się pomija, a to on decyduje o wyniku.
- Napisz myśl z pamięci, tak jak opowiedziałbyś ją komuś. Zacznij zdanie od innego miejsca niż autor i połącz myśl z własnym wywodem.
- Porównaj z oryginałem. Sprawdź dwie rzeczy: czy sens się zgadza i czy nie przeniosłeś charakterystycznych zwrotów albo budowy zdania. Zwrot, który chcesz zostawić, weź w cudzysłów.
- Od razu dodaj przypis z numerem strony. Później nie będziesz pamiętać, skąd była ta myśl.
Terminów fachowych i nazw własnych nie musisz zmieniać. „Fotosynteza” zostaje „fotosyntezą”. Twoje ma być wszystko wokół nich.
Przykład krok po kroku
Poniższy fragment napisaliśmy na potrzeby tego poradnika, a jego autorka jest zmyślona. Zobacz, jak ta sama myśl wygląda w trzech wersjach.
Oryginał
„Mieszkańcy dużych miast częściej rezygnują z samochodu wtedy, gdy przystanek komunikacji miejskiej znajduje się kilka minut pieszo od domu, niż wtedy, gdy tanieją bilety. O wyborze środka transportu decyduje bardziej wygoda dojścia niż cena” (A. Zielińska, Miasto w ruchu, Warszawa 2021, s. 47).
Za blisko oryginału: to plagiat, nawet z przypisem
Mieszkańcy wielkich miast chętniej rezygnują z auta, gdy przystanek komunikacji publicznej jest kilka minut pieszo od domu, niż gdy bilety są tańsze, bo o wyborze transportu decyduje raczej wygoda dojścia niż koszt.
To zdanie autorki z podmienionymi słowami: „dużych” na „wielkich”, „samochodu” na „auta”, „cena” na „koszt”. Kolejność myśli, budowa zdania i całe zwroty zostały te same. Przypis tego nie ratuje, bo mówi tylko, że myśl jest Zielińskiej, a brak cudzysłowu sugeruje, że słowa są twoje.
Za daleko od oryginału: to błąd
Zielińska uważa, że ceny biletów w Polsce są za niskie.
Słowa są nowe, ale sens się zmienił. Autorka porównuje dwa czynniki i nie ocenia, czy bilety są tanie. Przypisanie komuś tezy, której nie postawił, to osobny problem.
Poprawna parafraza
Tańsze bilety mogą nie wystarczyć, by przekonać kierowców do autobusu. Według Zielińskiej większe znaczenie ma to, jak blisko domu jest przystanek: mieszkańcy dużych miast łatwiej porzucają samochód, gdy do komunikacji miejskiej mają kilka minut spacerem.¹
¹ Zob. A. Zielińska, Miasto w ruchu, Warszawa 2021, s. 47.
Budowa jest nowa, myśl zachowana w całości, autorka podana, a zdanie pracuje na twój argument, zamiast tylko powtarzać źródło.
Jak oznaczyć parafrazę w przypisie
Parafraza nie dostaje cudzysłowu, ale zawsze dostaje odesłanie do źródła. Sposób zapisu zależy od systemu, którego wymaga twoja uczelnia.
- Przypis dolny (tradycyjny). Według zestawienia skrótów Biblioteki Uniwersytetu Gdańskiego skrót „zob.” stosuje się, gdy przytacza się czyjeś poglądy niedosłownie albo gdy dokonano parafrazy, a „por.”, gdy chcesz wskazać, że o zagadnieniu pisali też inni, albo gdy twoja parafraza w istotnym stopniu zmienia treść oryginału. Wskazówki Wydziału Prawa i Administracji UŚ podają tę samą zasadę: gdy odwołujesz się do pozycji, ale jej nie cytujesz, opis poprzedzasz skrótem „zob.” albo „por.”.
- Styl APA. Nazwisko i rok w nawiasie, na przykład (Zielińska, 2021, s. 47). W zasadach Uniwersytetu Ekonomicznego w Poznaniu numer strony jest obowiązkowy także przy parafrazie. Inne uczelnie mogą tego nie wymagać.
Wszystkie wzory przypisów, skróty „tamże” i „op. cit.” oraz wstawianie przypisu w Wordzie znajdziesz w poradniku przypisy.
Kiedy parafraza to plagiat
Opracowanie UKSW zalicza do plagiatu ukrytego „odwzorowanie danego utworu przy użyciu innych wyrazów, oddających jednakże dokładnie tę samą treść i konstrukcję myślową”, a zasady UEP mówią wprost, że parafrazowanie cudzych myśli bez odsyłacza to plagiat. W praktyce chodzi o pięć sytuacji:
- Brak przypisu. Zmiana słów nie czyni cudzej myśli twoją.
- Zmienione są tylko słowa. Synonimy i przestawione człony zdania to wciąż zdanie autora.
- Charakterystyczne zwroty bez cudzysłowu. Jeśli zostawiasz oryginalne sformułowanie, weź je w cudzysłów także wewnątrz parafrazy.
- Cały akapit z jednego źródła zdanie po zdaniu. Odtwarzasz wtedy tok rozumowania autora. Lepiej streść fragment i dodaj własny komentarz.
- Tłumaczenie. Przełożenie fragmentu z angielskiego i podanie go jako własnego tekstu to też plagiat. Podaj oryginalne źródło.
Więcej przykładów i rodzajów plagiatu znajdziesz w poradniku co to jest plagiat.
Narzędzia do parafrazowania i AI
Programy, które przepisują tekst za ciebie, nie rozwiązują problemu, i to z trzech powodów.
- Nie dodają przypisu. Narzędzie zmienia słowa, ale myśl nadal należy do autora.
- Mogą zmienić sens. Program podmienia słowa, nie wiedząc, które z nich niosą tezę. Za to, co wyjdzie, odpowiadasz ty.
- Są widoczne dla systemów. Według e-booka OPI o JSA system szuka nie tylko dosłownych zapożyczeń, ale też fragmentów podobnych semantycznie, niezależnie od szyku słów. Od lutego 2024 r. JSA ma też, jak podano w komunikacie ministerstwa na gov.pl, funkcję wskazującą prawdopodobieństwo, że tekst napisała AI.
Jest też prostszy powód, by parafrazować samodzielnie: to sposób, żeby sprawdzić, czy rozumiesz źródło. Narzędzie pomija dokładnie tę część, którą ocenia prowadzący. Jeśli twój przedmiot dopuszcza AI, opisz, jak z niej korzystałeś. O konkretnym narzędziu piszemy w poradniku is QuillBot plagiarism (po angielsku).
Sprawdź swoje parafrazy
Antyplagiat pokaże, które zdania nadal pokrywają się ze źródłem. Pierwsze sprawdzenie jest darmowe i bez konta, do 1000 słów, a tekst nigdy nie służy do trenowania modeli AI. Pamiętaj tylko, że czysty raport nie dowodzi poprawności: dobrze przeredagowana myśl bez przypisu nie da zbieżności, a nadal jest plagiatem.