Krótka odpowiedź
Plagiat to przypisanie sobie autorstwa cudzego utworu lub jego części. Nazwa pochodzi od łacińskiego słowa oznaczającego kradzież. Liczy się nie tylko tekst skopiowany słowo w słowo: plagiatem jest też cudza myśl przepisana innymi słowami bez podania źródła. W pracy na studiach rozwiązanie jest zawsze to samo: cudze słowa bierzesz w cudzysłów i opatrujesz przypisem, a cudze myśli opisujesz po swojemu i też podajesz, skąd pochodzą.
Plagiat w polskim prawie
Samo słowo „plagiat” w ustawie o prawie autorskim nie pada. Jak zauważa opracowanie Instytutu Politologii UKSW, plagiat nie jest pojęciem prawnym, choć często wiąże się z naruszeniem praw autorskich. Przepis, który najlepiej go opisuje, to art. 115 ust. 1 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych:
„Kto przywłaszcza sobie autorstwo albo wprowadza w błąd co do autorstwa całości lub części cudzego utworu albo artystycznego wykonania, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 3.”
Utworem jest według art. 1 ust. 1 tej ustawy „każdy przejaw działalności twórczej o indywidualnym charakterze, ustalony w jakiejkolwiek postaci”. Praca zaliczeniowa, artykuł w czasopiśmie czy wpis na blogu mogą więc być utworem. Ustawa zastrzega jednak w art. 1 ust. 2¹, że ochroną objęty jest wyłącznie sposób wyrażenia, a nie „odkrycia, idee, procedury, metody i zasady działania oraz koncepcje matematyczne”.
Tu prawo i uczelnia się rozchodzą. Prawo autorskie nie chroni samego pomysłu, ale zasady pisania prac naukowych wymagają podania źródła także dla cudzej idei, wyniku badania czy argumentu. Dlatego student może nie złamać ustawy, a mimo to popełnić plagiat w rozumieniu regulaminu studiów.
Cytowanie jest legalne. Art. 29 pozwala przytaczać urywki rozpowszechnionych utworów „w zakresie uzasadnionym celami cytatu, takimi jak wyjaśnianie, polemika, analiza krytyczna lub naukowa, nauczanie”, a art. 34 stawia warunek: trzeba wymienić imię i nazwisko twórcy oraz źródło. Cytat w cudzysłowie z przypisem nie jest więc plagiatem. Cytat bez nich już tak.
Rodzaje plagiatu
Polskie opracowania uczelniane, na przykład UKSW i Politechniki Wrocławskiej, dzielą plagiat przede wszystkim na jawny i ukryty. Do tego dochodzą dwa przypadki, o które studenci pytają najczęściej.
| Rodzaj | Na czym polega | Przykład |
|---|---|---|
| Plagiat jawny | Przejęcie całości lub fragmentu cudzego utworu i podpisanie go własnym nazwiskiem, bez cudzysłowu i bez źródła. | Akapit z artykułu wklejony do referatu bez przypisu. |
| Plagiat ukryty | Cudze fragmenty wplecione we własny wywód bez podania autora, także oddane innymi słowami, ale z tą samą treścią i konstrukcją myślową. | Rozdział z książki przepisany zdanie po zdaniu, z synonimami zamiast oryginalnych słów. |
| Autoplagiat | Ponowne przedstawienie własnego, już wykorzystanego tekstu jako nowego, bez informacji o tym. | Rozdział z pracy licencjackiej przeniesiony bez słowa do pracy magisterskiej. |
| Tekst z AI jako własny | Oddanie tekstu wygenerowanego przez AI jako samodzielnie napisanego, wbrew zasadom uczelni. | Esej z ChatGPT oddany bez informacji, choć prowadzący wymaga jej podania. |
Plagiat jawny i ukryty
Plagiat jawny jest oczywisty: cudzy tekst pod twoim nazwiskiem. Ukryty jest trudniejszy do zauważenia, bo cudze fragmenty są rozproszone we własnym tekście albo przeredagowane. Opracowanie UKSW podkreśla, że chodzi „nie tylko o dosłowne zapożyczenia («słowo w słowo»), ale również o odwzorowanie danego utworu przy użyciu innych wyrazów”. Zamiana słów na synonimy nie zmienia więc autorstwa myśli. Jak napisać parafrazę, która jest w porządku, pokazujemy w poradniku parafraza.
Autoplagiat
Materiał Politechniki Wrocławskiej zaznacza, że autoplagiat „nie jest rodzajem plagiatu, a zbieżność nazw jest myląca”: nie można naruszyć własnych osobistych praw autorskich. Na studiach problemem jest co innego, czyli przedstawienie starej pracy jako nowej. Jeśli chcesz wykorzystać fragment swojej wcześniejszej pracy, powołaj się na nią jak na każde inne źródło i zapytaj promotora albo prowadzącego. Więcej o tym piszemy w poradniku self-plagiarism (po angielsku).
Tekst wygenerowany przez AI
Tekst z ChatGPT nie jest „cudzym utworem” w tym samym sensie co książka innego autora, ale ustawa Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce wymaga w art. 76 ust. 2, by praca dyplomowa była „samodzielnym opracowaniem zagadnienia”. Uczelnie ustalają więc własne zasady. Przykładowo uchwała Uniwersyteckiej Rady ds. Kształcenia UW z 8 grudnia 2023 r. wymagała, by użycie AI w pracy dyplomowej było uzgodnione z opiekunem pracy, a użyte systemy i sposób ich użycia opisane i „czytelnie oznaczone” w pracy. Zasady twojej uczelni mogą być inne, więc sprawdź regulamin i sylabus. Szerzej o tym w poradniku is using AI plagiarism (po angielsku).
Co grozi studentowi za plagiat
Konsekwencje opisuje ustawa Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce, a szczegóły regulamin twojej uczelni. Najważniejsze przepisy:
- Postępowanie wyjaśniające. Przy podejrzeniu, że student przywłaszczył sobie autorstwo całości lub części cudzego utworu, rektor „niezwłocznie poleca przeprowadzenie postępowania wyjaśniającego” (art. 312 ust. 3 w związku z art. 287 ust. 2).
- Kary dyscyplinarne. Art. 308 wymienia: upomnienie, naganę, naganę z ostrzeżeniem, zawieszenie w określonych prawach studenta na okres do roku i wydalenie z uczelni.
- Nieważność dyplomu. Jeśli w pracy dyplomowej osoba ubiegająca się o tytuł zawodowy „przypisała sobie autorstwo istotnego fragmentu lub innych elementów cudzego utworu lub ustalenia naukowego”, rektor stwierdza nieważność dyplomu decyzją administracyjną (art. 77 ust. 5). Dyplom można więc stracić także po obronie.
- Odpowiedzialność karna. Niezależnie od uczelni obowiązuje cytowany wyżej art. 115 ustawy o prawie autorskim.
Przy zwykłej pracy zaliczeniowej pierwszą konsekwencją jest zwykle ocena: o tym, czy i na jakich warunkach zaliczysz przedmiot, decyduje prowadzący zgodnie z regulaminem studiów.
Co nie jest plagiatem
- Cytat w cudzysłowie z przypisem, w rozsądnej długości.
- Parafraza, czyli cudza myśl opisana własnymi słowami, z podaniem źródła.
- Wiedza powszechna, którą znajdziesz w każdym podręczniku, na przykład data bitwy pod Grunwaldem.
- Terminy fachowe i stałe zwroty, takie jak „ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych”.
- Wykorzystanie własnej wcześniejszej pracy, jeśli się na nią powołujesz i prowadzący się zgadza.
Dobra zasada: jeśli nie masz pewności, czy coś wymaga przypisu, dodaj go. Za zbędny przypis nikt nie wszczyna postępowania.
Jak sprawdzić plagiat
Prace dyplomowe w Polsce sprawdza uczelnia w Jednolitym Systemie Antyplagiatowym. Robi to przed egzaminem dyplomowym, a raport trafia do promotora. Jak to działa i co oznacza wynik, opisujemy w poradniku JSA antyplagiat.
Własny tekst możesz sprawdzić wcześniej. Antyplagiat Plagiarism Checker Plus porównuje go ze stronami internetowymi i źródłami naukowymi i podkreśla każde zbieżne zdanie kolorem jego źródła. Pierwsze sprawdzenie jest darmowe i bez konta, do 1000 słów, a darmowe konto daje 3000 słów miesięcznie. Twój tekst nigdy nie służy do trenowania modeli AI. Nasz raport to osobne narzędzie: nie przewiduje wyniku z JSA ani z żadnego innego systemu.
Przy każdej zbieżności zadaj sobie trzy pytania:
- Czy to cytat, który ma cudzysłów i przypis? Jeśli tak, wszystko w porządku.
- Czy to cudza myśl opisana zbyt blisko oryginału? Napisz ją od nowa i zostaw przypis.
- Czy to cudzy tekst bez źródła? Dodaj cudzysłów i przypis albo przeredaguj fragment i podaj źródło.
Jeśli chcesz też wiedzieć, czy fragmenty brzmią jak napisane przez AI, użyj detektora AI. Jak czytać sam wynik procentowy, wyjaśniamy w poradniku how to interpret a plagiarism report (po angielsku).
Jak uniknąć plagiatu
- Notuj źródło od razu. Przy każdej notatce zapisuj autora, tytuł i stronę. Większość niezamierzonych plagiatów bierze się z notatek, w których po tygodniu nie wiadomo, co jest twoje.
- Oddzielaj cytaty od własnych myśli. Dosłowne fragmenty zapisuj w cudzysłowie już w notatkach.
- Parafrazuj z zamkniętym źródłem. Przeczytaj, zamknij książkę, napisz po swojemu, porównaj z oryginałem.
- Wstawiaj przypisy na bieżąco. Nie zostawiaj ich na koniec. Jak je zapisywać, krok po kroku, pokazujemy w poradniku przypisy.
- Sprawdź tekst przed oddaniem i popraw każdą zbieżność, która nie jest poprawnie oznaczonym cytatem.